Motyl znany w języku angielskim jako Great Eggfly, czyli Hypolimnas bolina, należy do najbardziej rozpoznawalnych motyli tropikalnych świata. Występuje na ogromnym obszarze rozciągającym się od wschodniej Afryki, Madagaskar przez Indie, południową i południowo-wschodnią Azję, z Malezją i Indonezją, aż po wyspy Oceanii i północną Australię. Dzięki swojej niezwykłej urodzie, ciekawym strategiom przetrwania i niezwykłej historii ewolucyjnej gatunek ten od dawna fascynuje zarówno entomologów, jak i miłośników motyli.

Nazwa „Eggfly” odnosi się do charakterystycznych plam znajdujących się na skrzydłach samców. Gdy przyjrzymy się im z bliska, zobaczymy głęboko czarne skrzydła ozdobione dużymi, jasnymi owalami. Te jasne plamy przypominają małe jajka, dlatego właśnie w języku angielskim zaczęto określać tego motyla mianem „eggfly”, czyli dosłownie „motyla z jajkami”. Wokół białych plam pojawia się dodatkowo metaliczny połysk w odcieniach niebieskiego lub fioletowego, który sprawia, że skrzydła w słońcu błyszczą jak polerowany metal. Co ciekawe, kolor ten nie jest wynikiem obecności barwnika. Powstaje dzięki mikroskopijnym strukturom łusek pokrywających skrzydła, które załamują i odbijają światło w taki sposób, że obserwujemy intensywne, zmieniające się barwy. Dlatego Great Eggfly bywa też nazywany „Blue Moon Butterfly” („motylem błękitnego księżyca”). Zaś ten opalizujący mechanizm znamy doskonale ze skrzydeł południowoamerykańskich Morpho, a zjawisko pod kątem fizyki opisywałem dokładnie tutaj.  

W przypadku Hypolimnas bolina  skrzydła mogą zatem wyglądać na całkowicie czarne w cieniu i pod odpowiednim kątem  (patrz fotografie wyżej), ale w słońcu nagle błyskają intensywnym niebieskim lub fioletowym kolorem. Przekonałem się o tym obserwując jeden okaz na naszej przystani, który uparcie przesiadywał na kamizelkach ratunkowych. Liczyłem, że po jakimś czasie znudzi się i przeniesie w bardziej reprezentatywny kadr. Nic z tego, widocznie na materiale znalazł źródło soli mineralnych, które przyciągały go jak magnez. 

Jedną z najbardziej niezwykłych cech tego gatunku jest ogromna różnica wyglądu między samcem a samicą, czyli dymorfizm płciowy. Samce są niemal czarne z wyraźnymi białymi owalnymi plamami i fioletowym połyskiem wokół nich, natomiast samice mają zupełnie inny wzór skrzydeł. Ich skrzydła są zwykle brązowe lub brunatne, ozdobione białymi plamkami przy krawędziach oraz jasnymi pasami. Różnice są tak duże, że w przeszłości naukowcy uważali samce i samice za dwa odrębne gatunki motyli. Dopiero dokładniejsze obserwacje w naturze pozwoliły odkryć, że należą do jednego gatunku. Oczywiście było to w XVIII i XIX wieku, gdy entomolodzy często mieli tylko pojedyncze okazy motyli. Gdy znajdywano jednego motyla czarnego z białymi „jajkami”, a po jakimś czasie brązowego z odmiennym wzorem, uznawano je za różne gatunki, bo różnice były ogromne. Dopiero późniejsze obserwacje w naturze pokazały, że samiec i samica kopulują ze sobą, a z jaj wykluwają się oba typy osobników.

Nietypowy wygląd samic nie jest przypadkowy. W wielu regionach tropikalnych przypominają one motyle należące do innych gatunków, które są trujące dla ptaków. Drapieżniki uczą się rozpoznawać niebezpieczne motyle i unikać ich, dlatego podobieństwo zapewnia samicom skuteczną ochronę. Jest to jeden z klasycznych przykładów zjawiska nazywanego mimikrą, czyli naśladowaniem innego organizmu w celu zmylenia drapieżników. W tym konkretnym wypadku mówimy o Mimikrze Batesa i upodobnieniu się do trujących gatunków z rodzaju Euploea. Jedna samica z rodzaju Hypolimnas może mieć nawet kilka wariantów kolorystycznych. 

Motyl ten zamieszkuje przede wszystkim ciepłe i wilgotne regiony tropikalne. Można go spotkać w lasach, na skrajach dżungli, w zaroślach, na plantacjach, a także w ogrodach i parkach. W wielu miejscach jest to jeden z najczęściej widywanych motyli, zwłaszcza na otwartych terenach.  Samce często zachowują się terytorialnie – wybierają gałąź, kamień lub fragment ścieżki, z którego obserwują otoczenie. Gdy tylko zauważą przelatującego osobnika, ruszają w pościg, aby sprawdzić, czy jest to samica, czy konkurent z ich własnego gatunku. Czasem gonią nawet inne gatunki motyli, ważki a nawet małe ptaki.

Great Eggfly występuje na obszarze obejmującym prawie pół świata tropikalnego. Na wielu wyspach Pacyfiku pojawił się prawdopodobnie dzięki długodystansowym przelotom. Motyle mogą być unoszone przez silne wiatry i burze tropikalne, co pozwala im pokonywać nawet setki kilometrów nad oceanem i zasiedlać nowe wyspy. Dzięki temu Hypolimnas bolina stał się jednym z najbardziej rozpowszechnionych motyli regionu Indo-Pacyfiku. Dolatuje nawet do Fidżi i Samoa! W niektórych miejscach (np. na wspomnianych wyspach Pacyfiku) ten motyl jest tak powszechny, że można zobaczyć kilkanaście osobników na jednym małym obszarze ogrodu lub polany. Sam miałem taką obserwację właśnie na plantacji. Pobocza drogi oddzielającej kwaterę porastały krzewy, nad którymi latało wiele osobników tego gatunku.

Historia tego gatunku jest również niezwykle interesująca z punktu widzenia biologii ewolucyjnej. W niektórych populacjach odkryto bakterie Wolbachia, żyjące w komórkach owadów, które powodowały śmierć zarodków samców jeszcze w jajach. Bakteria przekazywana była tylko przez samice (w jajach), a zabijała tylko samce. W rezultacie w niektórych miejscach niemal cała populacja składała się z samic, a osobniki płci męskiej były niezwykle rzadkie. Po pewnym czasie pojawiła się jednak mutacja genetyczna, która pozwoliła motylom oprzeć się działaniu bakterii. Nastąpiło to w ciągu zaledwie 10 pokoleń, co trwało ok. 5 lat. Liczba samców zaczęła szybko rosnąć, a proporcje płci wróciły do równowagi. Zjawisko to, nazywane również „blue moon event” stało się jednym z najlepiej znanych przykładów bardzo szybkiej ewolucji obserwowanej bezpośrednio w naturze. A dokładniej wszystko działo się na wyspach Pacyfiku. Najbardziej ekstremalną sytuację zaobserwowano na wyspach Upolu i Savaiʻi w państwie Samoa, gdzie samic było prawie 100 razy więcej niż samców. Stanowiły niemalże 99% osobników danej populacji. Samce były tak rzadkie, że czasem widziano tylko jednego na kilkaset motyli. Historia ta, oprócz tego, że fascynująca, pokazała, że mikroorganizmy mogą sterować płcią całych populacji, a ewolucja może działać bardzo szybko, gdy pojawi się odpowiedni gen. Ciekawostką jest również to, że gdy w badanej populacji prawie nie było samców, jeden samiec mógł w ciągu dnia kopulować z wieloma samicami, bo praktycznie wszystkie go „szukały”...

Great Eggfly jest więc nie tylko pięknym motylem o niezwykłym wyglądzie, lecz także fascynującym przykładem złożonych zależności między ewolucją, ekologią i zachowaniem zwierząt. Jego kontrastowe skrzydła, zdolność do naśladowania innych gatunków oraz niezwykła historia związana z bakteriami wpływającymi na strukturę populacji sprawiają, że jest to jeden z najbardziej interesujących motyli tropikalnych. Nic dziwnego, że często przyciąga uwagę fotografów przyrody i miłośników owadów, którzy spotykają go podczas podróży po tropikalnych regionach świata.

Motyle z rodzaju Parthenos, nazywane po angielsku Clipper butterflies, należą także  do rodziny Nymphalidae. Poza wspomnianym wcześniej "Latającym Jajem" (Hypolimnas bolina), który jest bohaterem tego artykułu i znaną już Wam z pierwszej części opowieści o Borneo Leśną Nimfą (Idea stolli),  to właśnie Parthenos sylvia był gatunkiem, który towarzyszył mi praktycznie każdego dnia bez wyjątku. To co wyróżniało ten gatunek w dżungli to przede wszystkim wspaniały, silny lot. Motyle  z rodzaju Parthenos latają bardzo szybko i płynnie. Ich lot przypomina ślizganie się w powietrzu, podobnie jak u niektórych ptaków. Właśnie dlatego w języku angielskim nazwano je „Clipper” – od szybkich żaglowców. Typowa, krępa budowa ciała, jak u rodzaju Charaxes, z silnymi mięśniami poruszającymi skrzydłami, zwiastuje, że Clipper zdecydowanie należy do elitarnej lotniczej eskadry. 

Zazwyczaj latają wysoko między koronami drzew, ale można spotkać je w niższych warstwach lasu, na przykład na krzewach. W ten sposób powstała jedna z moich ulubionych fotografii, którą możecie zobaczyć poniżej. Może nie widać klasycznie wierzchu ciała tego motyla, ale za to wspaniale eksponowane są jego mleczne "okna" na przednich skrzydłach, podświetlone przez promienie słoneczne. Wszak zdjęcie robiłem pod światło. Clipper to wspaniały gatunek, przez swój zachwycający lot, duże rozmiary (nawet do 10 cm), często można spotkać go w motylarniach na całym świecie. Podobnie jak motyle z rodzaju Hypolimnas możecie również sprowadzić go do hodowli z poczwarek. A gąsienice żywią się wyłącznie roślinami z rodzaju Adenia, które zawierają toksyczne substancje. Dzięki temu same mogą stać się niejadalne dla drapieżników.

Mój znajomy lepidopterolog z Austrii, Andreas, który bardzo dużo podróżuje po wsypach Indonezji i Malezji, uważa, że Parthenos to motyl, który oferuje najwięcej frajdy z jego odkrywania i poznawania. A to dlatego, że tylko jeden gatunek - Parthenos sylvia - potrafi posiadać olbrzymią ilość podgatunków. Praktycznie co wyspa to nowy podgatunek, uznany przez systematyków i różniący się odcieniami i ułożeniem wzoru na skrzydłach. Sam zasięg występowania tego gatunku jest dość szeroki i obejmuje Azję Południowo-Wschodnią - Indonezję, Malezję, Filipiny, Tajlandię czy Indie. Jeśli przyjrzymy się szczegółowej mapie, odkryjemy prawdziwe bogactwo podgatunków i form.